नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज-(NEPSE): इतिहास, कार्यप्रणाली र विश्व प्रतिस्पर्धातर्फको यात्रा

आधुनिक अर्थतन्त्रमा स्टक एक्सचेञ्जहरूले बचतलाई उत्पादनशील लगानीतर्फ प्रवाह गराउने, कर्पोरेट वित्तमा पारदर्शिता बढाउने तथा व्यवसाय विस्तारका लागि दीर्घकालीन पूँजी परिचालन गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि औद्योगिक विकास, पूर्वाधार वित्तीयकरण तथा वित्तीय समावेशीकरणलाई सहयोग गर्ने प्रभावकारी र विश्वसनीय पूँजी बजार अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। नेपालको एकमात्र संगठित दोस्रो बजारका रूपमा नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (NEPSE) यस प्रक्रियाको केन्द्रमा रहेको छ। स्थापना भएदेखि नै NEPSE सानो र हातैले सञ्चालन हुने बजारबाट पूर्ण रूपमा स्वचालित प्रणालीमा रूपान्तरण भई लाखौँ लगानीकर्तालाई सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। यद्यपि यति प्रगति हुँदाहुँदै पनि क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी स्टक एक्सचेञ्जहरूसँग तुलना गर्दा नेप्से अझै संरचनात्मक र प्रविधिगत चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। त्यसैले यसको ऐतिहासिक विकास, सञ्चालन प्रणाली र सुधारका आवश्यकताहरू बुझ्नु नेपालको पूँजी बजारको दीर्घकालीन विकास मूल्याङ्कन गर्न अत्यन्त जरुरी छ।

नेप्सेको इतिहास

नेपालको पूँजी बजारको इतिहास सन् १९३७ बाट सुरु हुन्छ, जब विराटनगर जुट मिल्स लिमिटेड र नेपाल बैंक लिमिटेड ले पहिलो पटक सर्वसाधारणका लागि सेयर निष्कासन गरे, जसले नेपालमा सेयर स्वामित्वको सुरुआत गर्‍यो। यद्यपि यस प्रारम्भिक प्रयासपछि पनि लामो समयसम्म औपचारिक दोस्रो बजारको अभाव रह्यो, जसले लगानीकर्ताहरूलाई सेयर किनबेच गर्न कठिन बनायो।

यस समस्यालाई समाधान गर्न १९७६ मा सिक्योरिटीज एक्सचेञ्ज सेन्टर (SEC) स्थापना गरियो, जसले सेयर कारोबार र सरकारी ऋणपत्रको कारोबार सहज बनायो। आर्थिक उदारीकरणको नीति र व्यवस्थित पूँजी बजारको आवश्यकता बढ्दै जाँदा सिक्योरिटीज एक्सचेञ्ज ऐन १९८३ अन्तर्गत SEC लाई रूपान्तरण गरी नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (NEPSE) स्थापना गरियो र नेप्सेले १३ जनवरी १९९४ बाट औपचारिक कारोबार सुरु गर्‍यो।

स्थापनाका समयमा नेप्सेमा करिब ६६ कम्पनी सूचीकृत थिए, तर तीमध्ये झण्डै ३७ कम्पनी मात्र सक्रिय रूपमा कारोबारमा थिए। सुरुआती चरणमा बजारमा मुख्य रूपमा नेपाल बैंक लिमिटेड, कृषि विकास बैंक लिमिटेड, प्रारम्भिक वित्त कम्पनीहरू, नेपाल इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड, नेशनल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेड जस्ता बीमा कम्पनीहरू तथा विराटनगर जुट मिल्स लिमिटेड जस्ता केही औद्योगिक संस्थाहरूको प्रभुत्व रहेको थियो। यी संस्थाहरूले सुरुआती वर्षहरूमा बजार पूँजीकरण र कारोबारको ठूलो हिस्सा ओगटेका थिए।

प्रारम्भमा खुला बोलकबोल (open outcry) प्रणालीमार्फत सञ्चालन हुँदै आएको नेप्सेले २०१८ मा पूर्ण रूपमा स्क्रिन‑आधारित स्वचालित कारोबार प्रणाली लागू गरेर ठूलो आधुनिकीकरणको कदम चाल्यो। त्यसपछि CDSC को स्थापना र डिम्याट सेयर प्रणाली लागू भएसँगै कारोबार अझ सुरक्षित, पारदर्शी र प्रभावकारी बन्न पुग्यो।

नेप्से सूचकाङ्कको गणना

नेप्से सूचकाङ्क नेपाल स्टक एक्सचेञ्जको समग्र प्रदर्शन देखाउने मुख्य सूचक हो, जसले बजार बढ्दैछ कि घट्दैछ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्दछ। यो सूचकाङ्क सूचीकृत सबै कम्पनीहरूको कुल बजार मूल्य को आधारमा गणना गरिन्छ। प्रत्येक कम्पनीको बजार मूल्य त्यसको सूचीकृत सेयर संख्या र हालको सेयर मूल्य गुणा गरेर निकालिन्छ र सबै कम्पनीहरूको बजार मूल्य जोडेर कुल बजार पूँजीकरण निकालिन्छ।

सूचकाङ्क गणनाको सूत्र यसप्रकार छः
नेप्से सूचकाङ्क = (हालको दिनको कुल बजार पूँजीकरण ÷ आधार वर्षको कुल बजार पूँजीकरण) × 100

यहाँ,
बजार पूँजीकरण = सेयर मूल्य × सूचीकृत सेयर संख्या
आधार वर्ष = १९९४/९५, जसमा सूचकाङ्कको मान १०० राखिएको छ।

यदि हालको कुल बजार मूल्य आधार वर्षभन्दा बढी भयो भने सूचकाङ्क बढ्छ, र कम भयो भने घट्छ। यो बजार पूँजीकरणमा आधारित सूचकाङ्क भएकाले ठूला कम्पनीहरू—विशेष गरी वाणिज्य बैंक र ठूला जलविद्युत कम्पनीहरू—ले सूचकाङ्कमा बढी प्रभाव पार्दछन्। सूचकाङ्क हरेक दिन अन्तिम कारोबार मूल्यका आधारमा अद्यावधिक गरिन्छ, र नयाँ सूचीकृत कम्पनी, बोनस सेयर वा हकप्रद सेयर जस्ता घटनामा आधार पूँजीकरण समायोजन गरिन्छ। यसरी नेप्से सूचकाङ्कले बजारको समग्र अवस्था र लगानीकर्ताको भावना झल्काउँछ।

सेन्सेटिभ सूचकाङ्क

सेन्सेटिभ सूचकाङ्क आर्थिक रूपमा बलिया र राम्रो व्यवस्थापन भएका कम्पनीहरूको प्रदर्शन मापन गर्न तयार गरिएको सूचक हो। नेप्से सूचकाङ्कले सबै कम्पनी समेट्दा, सेन्सेटिभ सूचकाङ्कले भने “A‑क्याटेगरी” वा ब्लु‑चिप कम्पनीहरू मात्र समावेश गर्दछ। यी कम्पनीहरूले न्यूनतम पूँजी, निरन्तर नाफा, समयमै वित्तीय विवरण प्रकाशन र पर्याप्त सेयरधनीजस्ता मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ। बैंक, बीमा र वित्तीय क्षेत्रका स्थिर कम्पनीहरू समावेश हुने भएकाले यस सूचकाङ्कलाई नेपालका बलिया कम्पनीहरूको वास्तविक प्रदर्शन देखाउने भरपर्दो सूचक मानिन्छ।

फ्लोट सूचकाङ्क

फ्लोट सूचकाङ्क ले बजारमा वास्तवमै किनबेच गर्न सकिने सार्वजनिक सेयरहरू मात्र को आधारमा बजारको प्रदर्शन मापन गर्दछ। नेपालमा धेरै सेयरहरू—जस्तै प्रवर्द्धक सेयर, सरकारी स्वामित्वका सेयर वा लक‑इन सेयर—बजारमा कारोबार हुँदैनन्। फ्लोट सूचकाङ्कले यस्ता सेयरहरू हटाएर वास्तविक कारोबार हुने सेयर मात्र गणना गर्ने भएकाले यसले बजारको वास्तविक गतिविधि र तरलता स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

सेन्सेटिभ फ्लोट सूचकाङ्क

सेन्सेटिभ फ्लोट सूचकाङ्क ले सेन्सेटिभ सूचकाङ्क र फ्लोट सूचकाङ्क दुवैको विशेषता समेट्दछ। यसमा आर्थिक रूपमा बलिया ब्लु‑चिप कम्पनीहरू मात्र समावेश गरिन्छ र तिनका सार्वजनिक रूपमा कारोबार हुने सेयरहरू मात्र गणना गरिन्छ। यसले कमजोर कम्पनी र कारोबार नहुने सेयर हटाउने भएकाले सक्रिय लगानीकर्ताबाट सञ्चालित वास्तविक बजार प्रवृत्ति देखाउने सबैभन्दा भरपर्दो सूचक मानिन्छ।

नेप्से कसरी काम गर्छ

नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (नेप्से) एउटा अनलाइन बजार हो, जहाँ सेयर र अन्य धितोपत्र किनबेच गरिन्छ। खरिदकर्ता र विक्रेताबीच प्रत्यक्ष कारोबार हुँदैन; सबै कारोबार लाइसन्स प्राप्त स्टक ब्रोकरहरू मार्फत सरकारी निकायको निगरानीमा हुन्छ।

मुख्य सहभागीहरू

• लगानीकर्ता – सेयर किन्ने र बेच्ने व्यक्ति
• स्टक ब्रोकर – लगानीकर्ताको तर्फबाट अर्डर राख्ने कम्पनी
• नेप्से (NEPSE)– कारोबार प्रणाली उपलब्ध गराउने संस्था
• सेबोन (SEBON) – बजार नियमन गर्ने निकाय
• CDSC – डिम्याट खाता, सेटलमेन्ट र सेयर हस्तान्तरण हेर्ने संस्था

कारोबार प्रणाली

नेप्सेले NEPSE Automated Trading System (NATS) प्रयोग गर्दछ। ब्रोकरमार्फत राखिएको खरिद वा बिक्री अर्डर उत्तम मूल्य र समय प्राथमिकताका आधारमा स्वचालित रूपमा मिलाइन्छ, जसले निष्पक्ष र पारदर्शी कारोबार सुनिश्चित गर्दछ।

क्लियरिङ र सेटलमेन्ट

नेपालमा T+2 सेटलमेन्ट प्रणाली लागू छ, जसअनुसार कारोबार भएको दुई कार्यदिनभित्र सेयर र रकम सेटल हुन्छ।

• खरिदकर्ताले सेयर आफ्नो डिम्याट खातामा पाउँछ
• विक्रेताले रकम ब्रोकरमार्फत प्राप्त गर्छ
  यो प्रक्रिया CDSC ले विद्युतीय रूपमा व्यवस्थापन गर्छ।

कारोबार हुने धितोपत्रका प्रकार

नेप्सेमा विभिन्न प्रकारका धितोपत्रहरू कारोबार हुन्छन्। कम्पनीका सेयरहरू लगानीकर्तालाई स्वामित्व दिन्छन्। म्युचुअल फन्ड मार्फत धेरै लगानीकर्ताको पैसा व्यावसायिक रूपमा लगानी गरिन्छ। साथै कम्पनी ऋणपत्र र सरकारी धितोपत्रहरू पनि कारोबार हुन्छन्, जसले निश्चित आम्दानीसहित तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित लगानी विकल्प प्रदान गर्छन्। यसले जोखिम मन पराउने र सुरक्षित लगानी चाहने दुवै प्रकारका लगानीकर्तालाई नेप्सेले आकर्षक बनाउँछ।

अन्त्यमा

समग्रमा, नेपाल स्टक एक्सचेञ्जले सानो सुरुआतबाट उल्लेखनीय प्रगति गर्दै नेपालको वित्तीय प्रणालीको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। तर विश्वका उन्नत स्टक एक्सचेञ्जहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नेप्सेले आधुनिक बजार अभ्यासहरू अपनाउन आवश्यक छ। सर्ट सेलिङ, प्रभावकारी मार्जिन कल प्रणाली, बलियो बजार निगरानी, तथा विद्यमान कमजोरी र त्रुटिहरू हटाउने सुधारहरूले बजारको तरलता बढाउन र लगानीकर्ताको विश्वास मजबुत बनाउन मद्दत गर्नेछ। उचित नीतिगत समर्थन, प्रविधिगत सुधार र लगानीकर्ता शिक्षासँगै नेप्से अझ पारदर्शी, प्रभावकारी र विश्वस्तरीय स्टक एक्सचेञ्जको रूपमा विकास भई नेपालको दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि र वित्तीय स्थायित्वमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्षम हुनेछ।

(लेखक लगानी क्षेत्रसँग सम्बन्धित संघ–संस्थामा संलग्न रही पूँजी बजारसम्बन्धी अध्ययन र विश्लेषणमा क्रियाशील छन्। )